نقش فسفر در بهبود محصولات کشاورزي 

جمعيت دنيا هرساله افزايش مي‌يابد و پيش‌بيني براي سال ٢٠٢٥ ميلادي حدود يازده ميليارد نفر است. اين امر سبب فشار هر چه بيشتر بر اراضي كشاورزي شده، در اوايل قرن بيستم در جهان و به ويژه در ايالات متحده آمريکا تقاضا براي افزايش توليدات كشاورزي به طور عمده با به زير كشت بردن اراضي جديد برآورده مي شد. البته اين روش دوام چنداني نداشت زيرا زمينهاي جديد بايستي با از بين بردن جنگلها و مراتع به وجود مي آمد، كه مخالفين سرسختي داشت. لذا ايده افزايش توليد در واحد سطح با كاربرد كودهاي شيميايي قوت گرفت. طی مرور زمان مصرف این کودها رو به فزونی گذاشت اما از نظر تولید مواد غذایی، کشاورزان نتوانستند، تولید خود را با آهنگ رشد جمعیت تطبیق دهند.

 ميزان توليد وکيفيت محصولات کشاورزي ، با ميزان عرضه عناصر معدني خاك به نحوي که براي گياه قابل استفاده باشد، متناسب است. از ديرباز بشر به اهميت نقش عناصر معدني و آلي در رشد گياه و توليد محصول پي‌برده بود. بعد از جنگ دوم جهاني، مهمترين اين عناصر (ازت، فسفر و پتاسيم)، به صورت كودهاي سنتزي شيميايي با هدف افزايش توليد محصولات كشاورزي، مورد استفاده قرار گرفت. در سال ١٩٩٨ حدود ٣٦٥ ميليون تن كود شيميايي در جهان و در سطحي معادل 1/4 ميليارد هكتار (حدود دو برابر قاره اقيانوسيه) مورد استفاده قرار گرفته است. از مزایای کودهای شیمیایی، بهای ارزان و کاربرد سهل و آسان است اما در دهه هاي اخير زياده‌روي در مصرف كودهاي شيميايي باعث بروز خسارات جبران‌ناپذير زيست‌محيطي، بهداشتي و اقتصادي شده است. اخيرا به منظور كاهش ميزان استفاده از كودهاي شيميايي به زارعان و باغداران توصيه شده با استفاده از كودهاي آلي و زيستي اقدام به پرورش محصولات خود كنند و در برخي استانهاي کشور كودهاي شيميايي به شرط داشتن آزمون خاك و برگ تحويل مي‌شود. ولي در عين حال بايد به اين نکته توجه داشت باتوجه به حياتي بودن تامين غذا و پوشاک براي جمعيت در حال رشد و سطح گسترده اراضي کشاورزي کشور، حفظ حاصلخيزي خاک بدون کمک کود‌هاي شيميايي امکان‌پذير نيست و آن مقدار از مواد غذایی که یا توسط آب نفوذی وفرسايش سطحي از خاک شسته شده و یا توسط گیاه جذب گردیده است، بايد هر ساله با دادن کود، مجددا بازگردانده شود.  سياست‌گذاران منطقه‌اي و ملي به موازات اجراي برنامه‌هاي زيست‌محيطي و محدوديت مصرف ترکيبات شيميايي در کشاورزي نبايد از اين مهم غافل گردند.

 رشد مطلوب گیاه و حصول حداکثر کیفیت و کمیت محصول مستلزم وجود مقدار کافی و متعادلی از عناصر پرمصرف و کم مصرف در خاک است. در صورتی که کمبود عنصر یا عناصر غذائی در خاک وجود داشته باشد، بايد اين ترکيبات بصورت کود به خاک اضافه گردد. امروزه در دنیا تلاش بر آن است که برای تولید محصولی بهتر، سالم‌‌تر و همچنین آسیب کمتر به محیط زیست این نوع کودها را به صورت بهینه مصرف نمایند. فسفر از عناصر اصلی در تغذیه گیاهان محسوب می‌شود. تا جايي که بیش از 90 درصد مواد معدنی فسفاته جهان به مصرف تهیه کودهای شیمیایی می‌رسد. ترکیبات فسفری نقش حیاتی در تمام موجودات زنده دارد. فسفر در ملکولهای بیولوژیکی مانند (DNA) و(RNA)  نقش اساسي دارد. همچنین سلولهای زنده فسفرهای معدنی را برای ذخیره و انتقال انرژی در ترکيب تری فسفات آدنوزین (ATP) استفاده می‌کنند. نمکهای فسفات کلسسیم هم توسط حیوانات برای سفت شدن استخوان استفاده می‌شود. ضمناً فسفر یک عضو حیاتی برای پروتوپلاسمهای سلولی و بافتهای عصبی می‌باشد.

از نظر کيفيت محصولات کشاورزي، تاثير فسفر بسيار فراتر از نقش آن در افزايش عملکرد مي‌باشد. در کل محصولي که فسفر کافي دريافت کرده از نظر فرآوري وعمليات پس از برداشت، خشک کردن، ميزان قند، مقاومت در برابر بيماريها و سرمازدگي، انبارداري، بازارپسندي، ارزش غذايي، مقاومت در برابر کم‌آبي برتري قابل توجهي نشان مي‌دهد. بر اساس آزمونهاي صورت گرفته، مصرف  کود فسفر در ذرت باعث رسيدگي زودهنگام محصول و کاهش  هزينه خشک کردن و ميزان آب باقيمانده در دانه مي‌شود (جدول 1).

 

جدول 1- اثر فسفر بر عملکرد، ميزان رطوبت دانه و هزينه خشک کردن محصول ذرت

 

 

 

 

تحقيقات انجام گرفته نشان داده، در خاک غني از فسفر دانه ارقام پرمحصول ذرت ميزان بيشتري از اين عنصر را ذخيره مي‌کند. محصول توليد شده در اين شرايط از نظر ارزش غذايي براي دام برتري قابل توجهي دارد. توان استخراج فسفر اين ارقام در حدي است که براي اصلاح خاک‌هاي آلوده به  فسفر مي‌توان از آن استفاده نمود. بر اساس اين تحقيقات در توصيه ميزان کود فسفر مورد نياز محصول نبايد تنها به جداول استاندارد که ميزان فسفر موجود در خاک را ملاک عمل قرار مي‌دهد اکتفا نمود و اندازه‌گيري ميزان فسفر ذخيره شده در دانه در برخي موارد ضروري است. همچنين کود فسفر ميزان قند نيشکر را در حد قابل توجهي افزايش مي‌دهد. اين امر در آزمايش‌هاي انجام شده در ايالت لويزياناي آمريکا گزارش شده است.

جدول 2- اثر کود  و فسفر اوليه خاک بر تحمل به سرما در جو

 

از شاخص‌هاي کيفي ديگر که فسفر در ارتقاء آن نقش زيادي دارد مقاومت محصول در برابر سرمازدگي است. تحقيقات انجام شده بر روي گياه جو بخوبي اين امر را نشان مي‌دهد (جدول 2) درصورتي که کود  فسفر در سال قبل به خاک اضافه شده باشد، در اين زمينه اثر بيشتري از فسفر کودي مصرف شده در همان سال دارد. در آزمايش ديگري، در تيمار بدون فسفر 60 درصد گياهچه‌هاي گندم پس از سرما دهي زنده مانده بود. در حالي که در تيمار 54 کيلوگرم در هکتار فسفر اين رقم به 74 درصد رسيد. افزايش مقاومت به سرما در گندم بامصرف 54 کيلوگرم در هکتار فسفر درحدي بوده که دمايي که باعث نابود شدن 50 درصد محصول مي‌شود از 12 درجه سانتيگراد به 14 کاهش يافته است. همچنين افزايش عملکرد، جوانه‌زني بهتر و کاهش ميزان دانه‌هاي نامرغوب در سويا با مصرف 144 کيلوگرم در هکتار فسفر گزارش شده است. در تحقيق ديگري مصرف 50 کيلوگرم در هکتار فسفر 6 درصد دانه‌هاي مبتلا به لکه بنفش را در سويا کاهش داده است.

 

 

 

شکل 1- اثر کود  و فسفر اوليه خاک(کم، متوسط، زياد) بر درصد زنده ماندن پس از فصل سرد در جو

 

 

 

مصرف فسفر در مورد محصولات باغي هم باعث ارتقاي کيفيت مي‌گردد. در تحقيقات انجام شده  آريزونا، فسفر باعث ارتقاء کيفيت و بازارپسندي پرتقال شده است. 7 درصد افزايش ميزان آب ميوه،  7درصد کاهش ميزان اسيد جامد(شيرين‌تر شدن ميوه).، 8 درصد کاهش ضخامت پوست، 16 درصد  بازار پسندي بيشتر و 12 درصد کاهش ريزش ميوه  از جمله شاخص‌هاي کيفي پرتقال است که در اين تحقيق با مصرف اضافه فسفر حاصل شده است. همچنين اندازه‌گيري فسفر در سيب درختي نشان داده است که  قسمت‌هاي تاول‌دار وسوخته ميوه حاوي مقدار کم‌تري فسفر  در مقايسه با سمت سالم ميوه است.

جدول 3- تاثير فسفر بر عملکرد و کيفيت دانه سويا

 

 

 

 

 

از نظر ارزش کيفي گندم هم درصد فسفر دانه اهميت زيادي دارد. کود فسفر بويژه زماني که در سالهاي قبل مصرف شده باشد باعث بيشتر شدن ميزان فسفر دانه گندم مي‌شود. در اين زمينه کود مصرف شده تا 8 سال تاثير خود در خاک را حفظ مي‌کند.(جدول 4).مقاومت سويا در برابر کم آبي هم با مصرف فسفر بهبود مي‌يابد. در اين مورد تحقيقات متعددي در ايالت اهايو آمريکا انجام شده است.همچنين فسفر نقش قابل توجهي در افزايش بازارپسندي سيب‌زميني دارد.  اين عنصر، درصد غده‌هاي ريز را بصورت چشم‌گيري کاهش مي‌دهد. در تحقيق انجام شده به منظور تعیین نقش فسفر در افزایش تحمل به شوری و عملکرد گندم نتایج نشان داد که افزایش معنی دار عملکرد دانه و کاه نسبت به گروه شاهد در شرایط شور در اثر مصرف فسفر ديده مي‌شود.

 

جدول 4- اثر فسفر اوليه خاک  و ميزان کود مصرفي بر درصد فسفر دانه گندم

 

 

 

 

 از آنجا که امروزه توليدکنندگان صنايع غذايي به کيفيت و ميزان وجود ترکيبات خاص مانند انواع روغن‌ها، پروتئين و مواد موثر دارويي در محصولات کشاورزي اهميت خاص مي‌دهند. تحقيقات گسترده‌اي در زمينه تاثير ميزان عناصر خاک بر اين ترکيبات در حال انجام است. از لحاظ ارزش غذايي سويا براي تغذيه انسان و دام تحقيقات اوليه نشان داده است 60 تا 65 درصد اين پارامترها تحت تاثير عوامل محيطي و35 تا 40 درصد در کنترل توان ژنتيکي ارقام مي‌باشد. همچنين ارقام متنوعي از محصولات مختلف حاوي نوع خاصي از ترکيبات دارويي يا غذايي امروزه به روش مهندسي ژنتيک توليد شده که براي انسان يا دام مفيد است. ميزان عناصر غذايي خاک بر عملکرد و ميزان ماده موثر اين ارقام نوظهور اثر قابل‌توجهي دارد.

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s


%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: