عوامل موثر بر ميزان کود فسفر مورد نياز مزارع و باغات

يکي از برنامه هاي اصلي وزارت جهاد کشاورزي به منظور كاهش ميزان استفاده از كودهاي شيميايي و تامین متعادل عناصر مورد نیاز گیاه، پيگيري انجام آزمون خاک در اراضي کشاورزي است تا حدي که در برخي مناطق کشور كودهاي شيميايي به شرط داشتن آزمون خاك و برگ به زارعان و باغداران تحويل مي‌شود. از نظر کارشناسي انتقاد‌هايي به اين سياست وارد مي‌باشد. تعيين ميزان کود تنها با تکيه به آزمون خاک مي‌تواند باعث کاهش عملکرد در محصولات مختلف گردد. تحقيقات نشان داده در يک مزرعه که براساس آزمايش خاک ميزان فسفر در حد کفايت تشخيص داده شده مصرف کود اضافه‌تر در بسياري موارد ممکن است افزايش قابل توجهي در عملکرد ايجاد کند. عوامل گوناگوني در اين امر دخالت دارد که بسياري از آنها قابل شناخت و مديريت و برخي غير قابل مديريت است. از دیدگاه علم خاکشناسی خاک یک محیط زنده فیزیکوشیمیایی با ترکیب بسیار پیچیده‌است که توانایی تغذیه گیاه را دارا می‌باشد. ويژگيهاي خاک، نوع محصول و واريته آن، اقليم، سيستم خاک‌ورزي، اثرات متقابل با بقيه کودها، مديريت زراعي و تغذيه گياه همگي در تعيين ميزان کود فسفر مورد نياز يک مزرعه موثر بوده و در برخي موارد مصرف مقادير کود بيشتر از توصيه‌ آزمايشگاه  ضروري است. بنا بر اين انجام آزمون خاک نبايد موجب غفلت از عوامل مهم و تاثير‌گذار ديگري باشد که ميزان کود مورد نياز گياه را تحت تاثير قرار مي‌دهد.

بافت خاک

بطور معمول در خاک‌هاي شني مصرف کود فسفر بر اساس آزمون خاک به واقعيت نزديک‌تر است. در بهترين حالت رشد گياه، تنها يک درصد از حجم خاک بصورت مستقيم در دسترس ريشه مي‌باشد و فسفر موجود در بقيه حجم خاک براي رسيدن به گياه بايد از طريق پيمودن مسير لايه نازک آب که سطح ذرات خاک را پوشانده به مجاورت ريشه برسد. اين مسير‌ها در خاک رسي پر پيچ‌و‌خم بوده و حرکت فسفر در آن کند‌تر است. بنا بر اين در خاک‌هاي رسي و سنگين مصرف کود بيشتر از توصيه آزمون خاک لازم است تا اين مشکل باعث کاهش عملکرد نشود. علاوه بر اين برخي کانيهاي موجود در بخش رس خاک داراي ويژگي‌هاي شيميايي خاصي است که باعث تثبيت و از دسترس خارج کردن مقادير قابل توجهي از کود فسفر مصرف شده مي‌گردد. اين نوع کانيها در خاک‌هايي که تکامل پروفيلي بيشتري دارد غالب مي‌باشد. معمولاً بخشي از کود فسفره ای که به خاک داده می شود در سال اول بصورت قابل جذب گیاه باقی می ماند و بخش کمی نیز طی سالهای آینده قابل جذب گیاه می گردد. سهم اين دو بخش به روش کوددهی، بافت و ترکیب خاک ، سوابق مصرف کود فسفره در خاک و مقدار کود فسفری که مصرف می شود بستگی دارد.

تهويه خاک

جذب فسفر توسط تارهاي کشنده ريشه يک فعاليت حياتي و نيازمند انجام سوخت و ساز سلولي مي‌باشد. در صورتي که خاک فشرده و متراکم باشد اکسيژن کافي براي سوخت وساز به ريشه نمي‌رسد و جذب فسفر در تارهاي کشنده مختل مي‌گردد. همچنين در خاک متراکم  ضخامت لايه پوشاننده آب بر روي سطح ذرات که مسير حرکت فسفر به سمت ريشه است نازک‌تر بوده و انتقال در آنها کندتر خواهد بود. بنا بر اين در اين خاکها مصرف مقادير اضافه‌تر کود ضروري است تا بتوان بر اختلال تغذيه‌اي ايجاد شده در اثر تراکم غلبه کرد.

درجه حرارت خاک

بصورت کلي فسفر اضافه شده به خاک وارد زنجيره‌اي از واکنش‌هاي شيميايي مي‌شود که باعث تثبيت و يا قابل جذب شدن آن توسط ريشه مي‌شود. اين فرآيند‌ها مانند بقيه واکنش‌هاي شيميايي تحت تاثير دماي محيط قرار مي‌گيرد. بنابر اين ممکن است کود توصيه شده فسفر بر اساس آزمون خاک براي گياه کافي باشد ولي در اوايل فصل رشد به واسطه سرد بودن خاک و کند شدن فرآيندهاي شيميايي در اختيار ريشه قرار نگيرد و در اين مرحله از رشد مصرف کود اضافه‌تر لازم باشد. بخشي از فسفر موجود در خاک نيز در ساختار ترکيبات آلي وجود دارد و به تدريج پس از تجزيه توسط ميکروارگانيسم‌ها آزاد مي‌شود. چون در خاک سرد فعاليت اين جانداران کند يا متوقف شده و فسفر کمتري از اين طريق در اختيار گياه قرار مي‌گيرد بايد با احتياط بيشتري نتايج آزمون فسفر خاک را در کود‌دهي خاکهاي سرد لحاظ کرد. در اين شرايط مصرف کود اضافه‌تر از ميزان توصيه شده در بيشتر موارد پاسخ گياه را بدنبال دارد. در مزارعي که به منظور تقويت ذخيره ماده آلي خاک، بقاياي گياهي جمع‌آوري نمي شود، سطح خاک در معرض تابش مستقيم آفتاب نيست و در بهار ديرترگرم مي‌شود بنا بر اين مشکل تامين فسفرگياه تشديد مي‌گردد.

رطوبت

هنگامي که گياه با تنش خشکي روبرو است بطور معمول مصرف کود فسفر بصورت نسبي تاثير بيشتري در افزايش عملکرد دارد. آزمايش‌هاي انجام شده در مورد گندم نشان داده است که کاهش قابليت جذب فسفر خاک در اثر  کم‌آبي در حدي است که مصرف فسفر به مقدار توصيه شده بر اساس آزمون خاک قادر به جبران آن نمي‌باشد و به منظور حفظ عملکرد محصول بايد بيشتر از حالت عادي کود مصرف نمود. در مورد سويا و ذرت نيز آزمايشات انجام شده نتايج مشابهي داشته است.

جنس خاک

            در مناطق مختلف بر اساس نوع سنگ‌ها و مواد مادري، درجه هواديدگي و تکامل کانيهاي متفاوتي در خاک حضور دارد که از نظر واکنش با فسفر کودي يکسان رفتار نمي‌کنند. نوع کانيهاي رسي، اکسيدهاي آهن و آلومينيوم و فرم‌هاي مختلف آهک ميزان فسفر از دسترس خارج شده خاک را تحت تاثير قرار مي‌دهد. قسمت اعظم کود فسفره ای که به خاک داده می شود. بوسیله کلسیم در خاکهای قلیائی و بوسیله آهن و آلومینیم در خاکهای اسیدی تثبیت می گردد. ترکيبات آهک در خاکهاي ايران بو فور وجود دارد ومشکلات شديد تغذيه‌اي براي گياهان ايجاد مي‌کند.

مواد آلي

            خاکي که از نظر مواد آلي غني‌تر است بطور معمول از نظر تامين فسفر گياه مشکل کمتري دارد. تحقيقات انجام شده نقش ماده آلي در تغذيه فسفر را بخوبي نشان داده است. مواد آلي بصورت مداوم  و تدريجي مقدار قابل توجه فسفر موجود در ترکيب خود را در اثر تجزيه ميکربي آزاد مي‌کند. اين منبع فسفر مستقل از بخش معدني خاک بوده و تحت تاثير مواد مزاحم مانند آهک و اکسيدهاي آهن و آلومينيوم آزاد شدن آن کند نمي‌شود.

واکنش خاک

            کارايي کود فسفر به شدت تحت تاثير واکنش خاک قرار مي‌گيرد. در خاک‌هاي اسيدي اکسيدهاي آهن و آلومينيوم باعث از دسترس خارج شدن و تثبيت فسفر مي‌گردد و مي‌توان با اضافه کردن آهک شرايط را تا حدودي بهبود بخشيد. بهترين حالت از نظر فراهم بودن فسفر خاک در pH حدود خنثي بين 6 و 7 ديده مي‌شود. بنابراین رساندن pH خاک به این حدود می تواند در افزایش محلول بودن و جذب فسفر موثر باشد. تغییر pH خاک در خاکهای اسیدی با اضافه کردن آهک و در خاکهای قلیائی با اضافه کردن گوگرد یا کودهای اسیدی انجام پذیر است.  در مقادير بالاتر pH به تدريج يونهاي کلسيم و منيزيم در خاک زيادتر شده و باعث تثبيت فسفر مي‌شوند. در خاکهاي آهکي که در اکثر نقاط ايران غالب مي‌باشند اين امر عموميت دارد. در اين خاک‌ها از نظر اقتصادي حذف آهک از طريق اضافه کردن اسيد، براي برطرف نمودن مشکل تغذيه گياه ممکن نبوده و براي کم کردن مشکل روش قرار دادن کود فسفر در مجاورت بذر و نشاء در اين خاکها  توصيه مي‌شود.

اثرات متقابل با بقيه کودها

            رشد مطلوب گیاه و حصول حداکثر کیفیت و کمیت محصول مستلزم وجود مقدار کافی و متعادلی از عناصر پرمصرف و کم مصرف در خاک است. کافي نبودن بقيه عناصر مورد نياز گياه مي‌تواند پاسخ گياه به مصرف فسفر را کاهش دهد. زياد بودن فسفر در خاک هم براي جذب برخي عناصر مانند روي مشکل‌ساز است. مصرف کودهاي نيتروژني به فرم آمونيوم مي‌تواند تغذيه فسفر را بهبود بخشد. جذب يونهاي آمونيوم با بار مثبت باعث آزاد شدن يون هيدروژن از ريشه  و کاهش موضعيpH   در مجاورت ريشه شده و وضعيت فسفر را بهبود مي‌دهد. غلظت بالاي آمونيوم در خاک همچنين از طريق اثر بر واکنش‌هاي شيميايي تثبيت فسفر را کند مي‌کند. چون کود بتدریج جذب گیاه می شود انتخاب و مصرف کود می بایستی با توجه به موجودی و سرنوشت عناصر در خاک، اثر متقابل عناصر با یکدیگر و نیاز گیاه به عناصر انجام گیرد. براي کسب بهترين نتيجه از مصرف کودهاي فسفري در صورتی که کمبود عنصر یا عناصر غذائی  ديگر در خاک جود داشته باشد، می بایستی بصورت کود به خاک اضافه گردد. در مواردی عنصر مورد نظر به مقدار زیادی در خاک یافت می شود، اما به فرم غیر قابل استفاده بوده و یا جذب آن به دلیل وجود مقدار زیادی از یک عنصر دیگر به خوبی انجام نمیشود در این موارد ممکن است از طریق تغییر در وضعیت شیمیائی خاک به رفع مشکل پرداخت و یا کود را بصورت مایع با غلظت مناسب روی گیاه محلول پاشی کرد.

بقاياي گياهي

تجزيه بقاياي گياهي به خاک در ابتدا باعث کاهش فراهمي فسفر  و در مراحل بعد از  پوسيده شدن  با افزايش اين عنصر در خاک همراه است. افزودن بقايا باعث افزايش فعاليت ميکروارگانيسم‌ها  و جذب سريع فسفر و بقيه عناصر خاک در ساختار سلولي اين جانداران مي‌شود. ولي پس از تجزيه و پوسيدگي نسبي بقاياي گياهي و مرگ ميکروارگانيسم‌ها، عناصر موجود در سلولهاي آنها مجددا وارد خاک مي‌شود. تهويه خاک، رطوبت، pH و فراهم بودن بقيه عناصر بويژه نيتروژن، روند حبس و آزاد شدن فسفر توسط ريزجانداران را تحت تاثير قرار مي‌دهد.

ريشه گياه

بقاياي ريشه باعث تقويت ماده آلي خاک شده و از طريق بهبود ساختمان و تهويه فراهمي فسفر را تقويت مي‌کند. همزيستي ريشه با قارچ که به آن مايکوريزا گفته مي‌شود هم نقش قابل توجهي در وضعيت فسفر دارد. رشته‌‌هاي قارچ مايکوريزا  از درون ريشه به خاک اطراف گسترش يافته و عناصر غذايي را  براي گياه جذب مي‌کند. البته در صورتي که از طريق کوددهي مقدار قابل توجهي فسفر فراهم باشد نقش مايکوريزا کم‌رنگ‌تر مي‌شود. در مزارع داراي عملکرد بالا بدليل مصرف زياد کود فسفر نقش نسبي مايکوريزا در تامين نياز گياه ناچيز است و اين منبع فسفر تنها در ابتداي فصل رشد تا حدودي اهميت دارد. در کشت پس از آيش هم جمعيت قارچ مايکوريزا به شدت کم مي‌شود و به مصرف کود در ابتداي فصل رشد به عنوان استارتر نياز مي‌باشد. در خاکهاي غرقابي و سيل‌گير  نيزجمعيت قارچ مايکوريز بصورت قابل توجهي کاهش مي‌يابد و تدارک منبع جايگزين از طريق کوددهي اضافي براي تامين فسفر در اين خاکها ضروري است.

نوع کشت و رقم گياه

             توان جذب فسفر و اثر مصرف کود بر عملکرد در گياهان مختلف و حتي بين ارقام يک گياه  تفاوت چشم‌گير دارد. در گياهاني که ريشه آنها تا اعماق پايين خاک نفوذ مي‌کند جذب فسفر از لايه‌هاي عمقي امکان‌پذير است و در شرايط کم‌آبي که جذب عناصر از لايه سطحي خاک بدليل خشکي کم مي‌شود اين گياهان برتري خود را نشان مي‌دهند. در تحقيقات انجام شده بر روي ذرت دستيابي به عملکرد‌هاي بالا به توان ريشه در جذب فسفر از لايه‌هاي عمقي خاک ربط داده شده است. طول ريشه‌هاي گياه و سطح ويژه آن در تعيين ميزان کارايي جذب فسفر نقش مهمي دارد. به همين دليل واريته‌هاي مختلف از نظر تاثير کود فسفر بر عملکرد تفاوت دارند. بر اساس تحقيقات مختلف، اثر فسفر بر عملکرد در برخي واريته‌هاي ذرت تا صد درصد با بقيه تفاوت دارد و جذب فسفر کودي در بعضي ارقام اين محصول 200 درصد بالاتر گزارش شده است. حتي در خاک‌هايي که فسفر کافي بوده، مصرف ازت و فسفر بصورت استارتر افزايش معني‌دار عملکرد ذرت را بدنبال داشته است(شکل شماره1). بنابر اين نياز کود فسفر را بايد بصورت جداگانه براي ارقام و واريته‌هاي جديد تعيين نمود. از طرف ديگر بايد به اين نکته توجه داشت که اثر کود فسفر بر عملکرد بصورت خطي افزايش نمي‌يابد و در مقادير بالاي عملکرد به دست آمده براي يک محصول در اثر مصرف فسفر براي هر واحد افزايش به ميزان کود بيشتر نياز مي‌باشد. بر اساس نتايج آزمايش ديگريبر روي يونجه پاسخ گياه به افزايش مقدار کود فسفر خطي نبوده و روند نزولي دارد. در اين آزمايش ميزان کود فسفر مورد نياز براي هر تن افزايش عملکرد در عملکردهاي بالاتر بيشتر بوده است.

ترکيب کود

ترکیب شیمیایی و درصد خلوص کودهای مختلف حاوی یک عنصر، بسیار متفاوت است. این تفاوتها بر مورد مصرف، نحوه پخش، زمان کوددهی و اثر بخشی کودها تاثیر بسیار مهمی دارند. بنابراین شناخت کافی از انواع کودهای شیمیائی قبل از انتخاب و یا مصرف آنها ضرورت دارد. امروزه به مصرف کودهای متراکم مانند سوپر فسفات تریپل و فسفاتهای آمونیم تمایل بیشتری نشان داده می شود. فسفاتهای اخیر ناخالصی کمی از نظر عناصر مختلف دارند مثلاً سوپر فسفات تریپل فاقد گوگرد است، اما سوپر فسفات معمولی حدود 12 درصد گوگرد و 18 تا 21 درصد کلسیم دارد. مصرف کودهای ناخالص می تواند نیاز به بعضی عناصر را کاهش دهد.

 فسفر موجود در کودهای شیمیائی معمولاً بصورت یونهایي می باشد که فرمهای قابل جذب فسفر هستند. غالباً درصد فسفر کودهای شیمیائی را بصورت درصد اکسید فسفر ذکر می نمایند.  در کشورهاي مختلف درصد حلاليت کود فسفر در آب و سيترات آمونيوم به عنوان معيار کيفيت کود شناخته شده است. در ميان کودهاي فسفري موجود در بازار آمونيوم فسفات، سوپر‌فسفات و نيتريک فسفات بر اساس تحقيقات تفاوتي از نظر تاثير بر عملکرد ندارد اما از نظر سهولت جذب شدن به گياه، آمونيوم فسفات چون يون آمونيوم در خاک آزاد مي‌کند و شرايط موضعي اسيدي در خاک‌هاي آهکي بوجود مي‌آورد، بر انواع ديگر برتري دارد. در کشاورزي تجاري چون مقادير اضافه ازت همواره در خاک وجود دارد اين برتري ديده نمي‌شود. در مورد کود دي‌آمونيم‌فسفات جايگذاري آن در نزديکي بذر به علت آزاد شدن آمونيوم از آن بويژه در خاک‌هاي قليايي باعث سوختگي بذر خواهد شد. کود فسفات آمونيوم همراه با اوره از اين لحاظ خطرناک‌تر مي‌باشد. از نظر مصرف کود بصورت جامد يا مايع، کود آمونيوم پلي‌فسفات براي استفاده در حالت مايع بر بقيه برتري دارد. دسترسي به ماشين‌آلات مخصوص، کاربرد همزمان با سموم و کودهاي ميکرو و راحتي حمل و نقل در انتخاب مصرف کود جامد يا مايع موثر است. در مورد کود مايع اسید فسفریک با این که 54 درصد اکسید فسفر دارد و بسیار محلول می باشد، اما استفاده از این اسید قوی بعنوان کود بدون خطر نیست.

محل جايگذاري کود

            بهترین روش کود دادن آن است که عنصر مورد نظر را در طول مدتی که نیاز گیاه است به حداکثر مقدار در اختیار گیاه قرار دهد. تاثيرکود فسفر بر عملکرد گياه به شدت تحت تاثير محل قرار گرفتن آن نسبت به بذر و ريشه گياه قرار مي‌گيرد. کودهای فسفره در خاک حرکت نکرده و به سرعت در خاک تثبیت می شوند. کودهای فسفره را نمی توان در سطح خاک پاشید و یا از طریق آبیاری به محیط فعالیت ریشه رسانید. چنانچه این عمل انجام گردد، فسفر داده شده در خاک سطحی تثبیت گشته و به ناحیه توسعه ریشه نخواهد رسید. بنا بر اين بايدکودهای فسفره را قبل از کاشت مستقیماً در ناحیه توسعه ریشه قرار داد.  بنا‌بر اين با در نظر گرفتن وضعيت خاک، ماشين‌الات در دسترس و نياز گياه محل مناسب براي قرار دادن ذرات کود تعيين مي‌شود. در يک آزمايش  مصرف کود فسفر باعث حداقل 10 روز  زودترشروع شدن گلدهي گوجه فرنگي شد. در اين آزمايش کوددهي بصورت نواري مزيت آشکاري در مقايسه با پخش يکنواخت کود در مزرعه داشته است(شکل شماره 2). حتي در صورت جايگذاري صحيح نيز تمامی کودی که به خاک اضافه می شود جذب گیاه نمی گردد، بلکه قسمت قابل توجهی از آن به طرق مختلف از دسترس گیاه خارج می شود. بخشی از کود داده شده در اثر فرسايش از خاک سطحي شسته شده وارد آبهاي سطحي و رودخانه‌ها می گردد و آن را آلوده می سازد. بخشی دیگر از کود توسط خاک،مواد آلی و میکروبها تثبیت می شود.

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s


%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: