تامين فسفر مورد نیاز گیاه در خاكهاي  آهكي ايران                                                   

 در مزارع و باغات اغلب مناطق كشور مقادير قابل توجهي آهك در خاك وجود دارد. در برخي مناطق کربنات کلسيم تقريبا 40 درصد از وزن خاکها را تشکيل مي دهد. شايد بتوان گفت در این نواحي پس از محدوديت منابع آب، مشكلات ناشي از آهك تغذيه گياهان بيشترين تاثير را در ميزان توليد دارد.  آهك خاك به سرعت با كودهاي فسفري واكنش داده و باعث رسوب و غير قابل جذب شدن آن توسط ريشه مي‌‌شود. برخي روشهاي مديريتي مانند استفاده مداوم كودهاي آلي و مصرف بيشتركودهاي فسفره با توجه به درصد  آهك خاك تا حدي تامين فسفر مورد نیاز گیاه را بهبود مي‌دهد.

گسترش خاكهاي آهكي حدود 600 میلیون هکتار برآورد گردیده است كه بیشتر در مناطق خشک و نیمه خشک دنیا واقع شده‌اند. این خاکها از مواد مادری و سنگهای آهكي بوجود آمده و در آنها تجمع آهک در اعماق مختلف دیده مي‌شود. در برخي مناطق ناحیه تجمع آهک در خاک  بصورت لایه سخت و غير قابل نفوذ درآمده كه برای عبور آب و ريشه محدوديت ایجاد مي‌كند. pH خاكهاي آهكي در حدود 7 تا 5/8 بوده و در صورت وجود کربنات سدیم در خاک گاهی به 9 نیز مي‌رسد. واکنش کربنات کلسيم در خاکهاي آهکي منجر به افزايش pH خاک مي شود خصوصا در مناطقي که ميزان بارندگي کم مي باشد، اين واکنشها در افق سطحي خاکهاي آهکي حلاليت و جذب بسياري از عناصر را مانند Fe, Cu, Mn, Zn, P محدوده نموده بعلاوه در رشد گياه و ريشه هم اختلال ايجاد مي کند و در نهايت باعث کاهش عملکرد مي گردد. مگر اينکه مقادير زيادي کودهاي شيميايي مصرف شود. بنابراين حلاليت و قابليت جذب اندک عناصر غذايي در خاکهاي آهکي با توجه به هزينه بالاي کودهاي شيميايي، اهميت محيط زيست و سلامت جامعه، توجه بسياري از دانشمندان علم تغذيه را به خود معطوف نموده است. تامين فسفر مورد نیاز گیاه در این خاکها با مشکلات متعددي مواجه است. فسفر كودي مصرف شده در این اراضی دچار زنجيره‌اي از واكنش‌هاي شيميايي مي‌شود كه به تدریج حلاليت آن را كاهش مي‌دهد. بخش ديگري از فسفر كودي نيز بر روي سطح ذرات آهك و رس خاك تثبيت شده و از دسترس گياه خارج مي‌شود. هر چه ذرات آهك خاك كوچك‌تر باشد ( در اندازه رس)، مقدار بيشتري از فسفر را بر روي سطح خود تثبيت كرده و از دسترس ريشه دور مي‌كند. غير قابل جذب شدن فسفر در خاكهاي آهكي در حد قابل توجهي نيز توسط كانيهاي حاوي آهن، آلومينيوم و منگنز مستقل و يا متصل به ذرات رس و مواد آلي  انجام مي‌شود. فسفر كودي بلافاصله بعد از مصرف در خاك آهكي به تركيباتي با حلاليت پايين مانند دي‌كلسيم فسفات و اكتا كلسيم فسفات آبدار و در نهايت آپاتيت تبديل مي‌شود. دماي خاك، نوع كود فسفري، زمان مصرف، ميزان مواد آلي خاك و برخي تدابير مديريتي تثبيت فسفر را تحت تاثير قرار مي‌دهد.

            تركيبات فسفر استخراج شده از معدن طي فرايند توليد كود در روندي از فعل و انفعالات شيميايي قرار مي‌گيرد كه حلاليت آن را افزايش مي‌دهد. ولي بعد از تماس ذرات كود با خاك واكنش‌هاي شيميايي آغاز مي‌شود كه باعث كاهش قابل توجه حلاليت در هفته‌هاي اول مي‌شود(شكل 1). ولي به تدريج تركيبات جديدي از فسفر و كلسيم ايجاد مي‌شود كه با سرعت ثابت فسفر را در اختيار گياه مي‌گذارند.

در حال حاضر انواع مختلفي از كودهاي فسفري در بازار وجود دارد كه از نظر ماهيت شيميايي، قيمت و روش مصرف تفاوت مي‌كنند. رفتار هر يك از اين كودها در خاكهاي حاوي آهك با توجه به تركيب شيميايي  آن متفاوت است. بنابراين با انتخاب مناسب‌ترين كود با توجه به قيمت و دسترسي به ماشين‌آلات كشاورزي متناسب براي پخش آن در مزرعه، تامين فسفر گياه در خاكهاي آهكي با سهولت بيشتري انجام خواهد شد. تحقيقات متعددي در خاكهاي حاوي آهك زياد در استراليا نشان مي‌دهد انواع مايع كودهاي فسفري به نسبت توان بيشتري در تامين فسفر گیاه داشته است كه البته مصرف این نوع كودها با ماشين آلات مخصوص امكان‌پذير است. در کشورهای دیگر نیز تحقيقات مشابه در حال انجام است. ممکن است این برتری به دلیل رسوب سریع يك لایه پوشش جدا کننده از جنس تركيبات فسفر و کلسیم بر روي ذرات كود جامد مصرف شده در این نوع خاکها باشد. در حال حاضر انواعی از كود فسفر «كند‌رها» در بازار عرضه‌مي‌شود كه با عرضه تدریجی فسفر در خاک باعث كارايي و جذب نسبی مقدار بيشتري از فسفر كودي به گیاه مي‌شود (شكل 2).

مواد آلي در خاک تاثير آهک بر غير قابل جذب کردن فسفر را كند و در مواردي متوقف مي‌كند. در خاكهاي حاوی مقدار زیاد آهک افزودن كود‌هاي آلي و مواد هوموسي باعث بهبود جذب فسفر در ريشه  مي‌شود. در خاک آهكي حضور  آهن و منگنز و آلومینیوم در فرم قابل حل نيز فسفر را از دسترس ريشه خارج مي‌كند.

سرعت واكنش‌هاي شيميايي رسوب‌دهنده فسفر مانند هر واكنش شيميايي ديگر تحت تاثير دماي خاك قرار مي‌گيرد. بنا بر اين  در مناطق گرم فسفر كودي سريع‌تر رسوب مي‌كند و از دسترس خارج مي‌شود از طرف ديگر سرعت حل شدن ذرات رسوبي در دماي بالاتر بيشتر است و فعاليت و گسترش ريشه و سرعت پخش شدن فسفر نيز در خاك گرم‌تر بيشتر است كه اين عوامل باعث جذب مقادير زيادتر فسفر به ريشه مي‌شود. با توجه به مورد اخير هنگامي كه كشت زودرس بهاره قبل از گرم شدن خاك انجام مي‌شود مصرف مقداري از كود فسفر در هنگام كاشت توصيه مي‌شود(شكل 3).

 

 

            در خاكهاي آهكي با توجه به مشكلات جذب فسفر ميزان توصيه كودي بايد بر اساس اين شرايط انجام شود. در تحقيقي بر روي سيب‌زميني در آمريكا ، مقدار توصيه كودي فسفر متناسب با ميزان آهك خاك تعيين شده است(شكل 4).

            دستيابي به عملكرد بهينه در خاكهاي آهكي با رعايت مديريت صحيح امكان‌پذير است در اين خاكها وضعيت تغذيه‌اي خاك و ميزان فسفر قابل جذب بايد بصورت مداوم اندازه‌گيري و كنترل شود تا از كاهش عملكرد ناشي از حضور آهك جلوگيري شود.

 

 

 

شكل 1- تفاوت سه نوع خاك از نظر كاهش قابليت جذب فسفر در روزهاي پس از كوددهي

 

 

 

شكل 2-  اثر  mg/kg 60  انواع كود بر ميزان فسفر قابل جذب خاك و  گياه جو 6 هفته بعد از كوددهي

 

 

 

 

 

شكل 3-  اثر دماي خاك بر روند كاهش قابليت جذب فسفر در روزهاي پس از كوددهي

 

 

شكل 4-  اثر درصد آهك خاك بر ميزان توصيه كودي فسفر در سيب‌زميني ( آيداهو آمريكا )

 

 

 

منابع:

1- قنبري، ع.، م. مفتون، ن. كريميان. 1377 . ويژگي هاي جذب سطحي و واجذبي فسفر در بعضي از خاكهاي شديداً آهكي استان فارس. مجله علوم كشاورزي ايران 194-181 : 29

2- Javid, S. and D.L. Rowell. 2003. Assessment of the effect of time and temperature on the availability of residual phosphate in a glasshouse study of four soils using the Olsen method. Soil Use and Management 19:243-249.

3- Leytem A.B and R.L. Mikkelsen. 2005. The Nature of Phosphorus in

Calcareous Soils Better Crops 89 (1):11-13.

4- Sharpley, A.N., U. Singh, G. Uehara, and J. Kimble.1989. Modeling soil and plant phosphorus dynamics in calcareous and highly weathered soils.Soil Sci. Soc. Amer. J. 53:153-158.

5- Tindall, T.A. and J.C. Stark. 1997. Cooperative fertilizer evaluation program seeks appropriaterecommendations. Better Crops 81 (1):4-7.

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s


%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: